—του Διονύση Καψάλη—

Ἡ ἀποψινὴ βραδιὰ* ἔχει ἰδιαίτερη σημασία γιὰ μᾶς στὸ ΜΙΕΤ, καὶ ἡ παρουσία σας ἐδῶ μᾶς γεμίζει μὲ αἰσθήματα εὐγνωμοσύνης. Γιορτάζουμε μιὰ διπλὴ ἐπέτειο. Ἔκλεισαν φέτος δέκα χρόνια ἀπὸ τὴν ἐνσωμάτωση τοῦ ΕΛΙΑ στὸ Μορφωτικὸ Ἵδρυμα, δέκα χρόνια ἀπὸ τὴ στιγμὴ ποὺ ὑπογράφτηκε, τὸ 2009, πάνω στὸ δύσκολο κατώφλι τῆς κρίσης, μιὰ τριμερὴς συμφωνία μεταξὺ τῆς Ἐθνικῆς Τράπεζας, τοῦ ΕΛΙΑ καὶ τοῦ ΜΙΕΤ, καὶ ὁλοκληρώθηκε ἡ πράξη δωρεᾶς μὲ τὴν ὁποία τὸ ΕΛΙΑ περιῆλθε πλέον στὸ ΜΙΕΤ καὶ λειτουργεῖ ἔκτοτε ὡς τμῆμα του. Τὸ δὲ ἐπὶ θύραις 2020, θὰ κλείσουν σαράντα ὁλόκληρα χρόνια ἀπὸ τὴν ἵδρυση τοῦ ΕΛΙΑ. Θὰ μοῦ ἐπιτρέψετε νὰ πῶ δυὸ λόγια γιὰ κάθε μιὰ ἀπὸ τὶς δύο αὐτὲς ἐπετείους.

Μετὰ ἀπὸ δέκα χρόνια, λοιπόν, μπορῶ ἀνεπιφύλακτα νὰ σᾶς διαβεβαιώσω ὅτι ὁ γάμος ὑπῆρξε διπλὰ καὶ ἀμοιβαῖα εὐεργετικός. Διπλὰ ἂν ὄχι πολλαπλά, γιατὶ τὸ συνολικὸ Ἵδρυμα ποὺ προέκυψε ἀπὸ τὴν ἕνωση τῶν δύο αὐτῶν ὀργανισμῶν εἶναι ἀσφαλῶς μεγαλύτερο τοῦ ἀθροίσματός τους, μὲ μιὰ δυναμικὴ ἀνάπτυξης τοῦ μορφωτικοῦ-πολιτιστικοῦ του ἔργου, ἡ ὁποία, ἂν δὲν ἀνασχεθεῖ ἔξωθεν, φέρει μέσα της πολὺ μέλλον. Καὶ ἀμοιβαῖα, γιατὶ καταφανῶς ἐπωφελήθηκαν καὶ οἱ δύο ὀργανισμοὶ ἀπὸ τὸ πάντρεμά τους. Τὸ μὲν ΕΛΙΑ βρίσκοντας πλούσιες δυνατότητες ἔκφρασης, προβολῆς καὶ ἀξιοποίησης τῶν συλλογῶν του μέσα ἀπὸ τὰ βιβλιοπωλεῖα, τοὺς ἐκθεσιακοὺς χώρους καὶ τὸν ἐκδοτικὸ μηχανισμὸ τοῦ ΜΙΕΤ, τὸ δὲ ΜΙΕΤ γιατὶ στὸ κύρος καὶ τὴν ἐμβέλεια τοῦ μορφωτικοῦ του ἔργου πρόσθεσε τὸ ἱστορικὸ ἔρμα μιᾶς μεγάλης συλλογῆς ἀρχείων. Εἶναι ἄλλο νὰ ἐκδίδεις τὴν Ἱστορία τῆς Νεοελληνικῆς Λογοτεχνίας τοῦ Λίνου Πολίτη καὶ ἄλλο νὰ μπορεῖς νὰ προσφέρεις στὴν ἔρευνα καὶ τὰ ἀρχεῖα πολλῶν ἀπὸ τοὺς λογοτέχνες ποὺ μνημονεύονται ἐκεῖ. Τὸ συνολικὸ ἀποτέλεσμα εἶναι ἐντυπωσιακό, ἔστω καὶ σ᾽ ἕναν τηλεγραφικὸ ἀπολογισμό:

Μεγάλες καὶ μικρότερες ἐκθέσεις, συνοδευόμενες ἀπὸ μεγάλους ἢ μικρότερους καταλόγους, ποὺ ἀνέδειξαν ὑλικὸ ἀπὸ τοὺς ἀρχειακοὺς θησαυρούς τοῦ ΕΛΙΑ.

Εἰδικὲς ἐκδοτικὲς σειρές, οἱ ὁποῖες ἀξιοποιοῦν καὶ προβάλλουν ὑλικὸ ποὺ προέρχεται κυρίως, ἂν ὄχι ἀποκλειστικά, ἀπὸ τὶς συλλογές του, ὅπως ἡ σειρὰ ΑΦΕΛΙΑ (ἀρκτικόλεκτο ποὺ ἀναλύεται σὲ Ἀρχεῖο Φωτογραφίας ΕΛΙΑ), ἢ ἡ σειρὰ ΑΡΧΕΙΟΘΗΚΗ, ἡ ὁποία ἐκδίδει ἀνέκδοτο ἀρχειακὸ ὑλικὸ κυρίως ἀπὸ τὶς συλλογὲς τοῦ ΕΛΙΑ.

Τέλος, σημειῶστε ὅτι μετὰ τὴν ἐνσωμάτωση, οἱ δωρεὲς ἀρχείων πρὸς τὸ ΕΛΙΑ αὐξήθηκαν σημαντικά: ἀρχείων λογοτεχνικῶν, ἱστορικῶν, φωτογραφικῶν, καλλιτεχνικῶν, θεατρικῶν, κινηματογραφικῶν καὶ ἄλλων.

Γιὰ νὰ ἀπολαύσετε τὸ τελευταῖο ἐπίτευγμα αὐτοῦ τοῦ ἑνιαίου πλέον ὀργανισμοῦ, μπορεῖτε νὰ ξεφυλλίσετε τὸ ἠλεκτρονικὸ περιοδικὸ τοῦ ΜΙΕΤ ποὺ κυκλοφορεῖ ἐλεύθερο στὸ διαδίκτυο, γεμάτο θαύματα, μεταξὺ ἄλλων, ἀπὸ τὶς συλλογὲς τοῦ ΕΛΙΑ: τιτλοφορεῖται Κομμωτὴς κομητῶν, καὶ ἡ ἠλεκτρονική του διεύθυνση εἶναι kom-kom.gr.

Στὴν ἱστορία εἶναι δύσκολο νὰ ὁδηγηθοῦμε, ἐκ τῶν ὑστέρων, σὲ ἐξ ἀντιθέτου συμπεράσματα καὶ μᾶλλον ἄχρηστο νὰ ἐπιδοθοῦμε στὶς σχετικὲς εἰκασίες: τί μπορεῖ νὰ εἶχε γίνει ἂν δὲν –. Ξέρουμε μονάχα τί πραγματικὰ ἔγινε κι αὐτὸ καλούμαστε νὰ κρίνουμε. Ἐν προκειμένω, ξέρουμε ὅτι ὁ Μάνος Χαριτάτος προσέγγισε τὴν Ἐθνικὴ Τράπεζα ἐπὶ προεδρίας Τάκη Ἀράπογλου, προκειμένου νὰ ἐξασφαλίσει οἰκονομικὴ ἐνίσχυση γιὰ τὸ ΕΛΙΑ. Ὁ κ. Τάκης Ἀράπογλου, κρίνοντας ὅτι ὁ πλησιέστερος πρὸς τὸ ἔργο τοῦ ΕΛΙΑ θεσμὸς ἦταν τὸ ΜΙΕΤ,  πρότεινε, ἀντὶ μιᾶς ἁπλῆς χορηγίας, μονιμότερη λύση. Γιὰ τὴν ἱστορία, λοιπόν, ἡ τολμηρὴ αὐτὴ πρόταση τοῦ τότε Προέδρου τῆς Ἐθνικῆς Τράπεζας καὶ ἡ ἐξίσου τολμηρὴ ἀνταπόκριση τοῦ Μάνου Χαριτάτου διέσωσαν τὸ ΕΛΙΑ καὶ ὁδήγησαν στὴ δημιουργία ἑνὸς διευρυμένου καὶ δυναμογόνου πολιτιστικοῦ ὀργανισμοῦ, τοῦ σημερινοῦ ΜΙΕΤ.

Δημήτρης Πόρτολος, Μάνος Χαριτάτος, Τάκης Αράπογλου και Διονύσης Καψάλης στη συνέντευξη Τύπου για την ενσωμάτωση του ΕΛΙΑ στο ΜΙΕΤ, στις 26/6/2007 στο Μέγαρο Μελά.

Γιὰ τὴν ἄλλη ἐπέτειο, τῶν σαράντα χρόνων ἀπὸ τὴν ἵδρυση τοῦ ΕΛΙΑ, θὰ μοῦ ἐπιτρέψετε μιὰ μικρὴ ἀναδρομή:

Δύο μαθητὲς τοῦ Γυμνασίου, ἐκεῖ πρὸς τὸ τέλος τῆς δεκαετίας τοῦ ᾽60, κολλᾶνε  –ἄγνωστο ἀπὸ ποῦ ἢ ἀπὸ ποιὸν– τὸ μικρόβιο τοῦ συλλέκτη. Μαζεύουν χαρτιά, μαζεύουν χειρόγραφα, μαζεύουν ἔγγραφα, μαζεύουν βιβλία, μαζεύουν ἐφήμερα ἀντικείμενα, αὐτὰ ποὺ οἱ ἄλλοι συλλέκτες τὰ περιφρονοῦν. Τὸ 1980 αὐτὰ ποὺ ἔχουν μαζέψει ὀνομάζονται ἐπισήμως ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΚΟ ΚΑΙ ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ, ἔκτοτε γνωστὸ σὲ ὅλους ὡς ΕΛΙΑ, καὶ οἱ δύο νέοι μαθητές, δηλαδὴ ὁ Μάνος Χαριτάτος καὶ ὁ Δημήτρης Πόρτολος, θὰ ἱδρύσουν, μαζὶ μὲ ἄλλους συνεργάτες, ἕναν ἀπὸ τοὺς σημαντικότερους ἀρχειακοὺς θεσμοὺς τῆς χώρας.

Τὸν Δημητρη Πόρτολο θὰ ἔχουμε τὴ χαρὰ νὰ τὸν ἀκούσουμε ἀργότερα. Γιὰ τὸν Μάνο Χαριτάτο θὰ χρειαστεῖ νὰ ἐπαναλάβω ἐδῶ λίγα λόγια ποὺ εἶχα τὸ δύσκολο χρέος νὰ ἐκφωνήσω σὲ ἄλλη περίσταση. Ὁ Μάνος μπῆκε στὴν ἱστορία τῆς ἑλληνικῆς παιδείας, στὴ σκονισμένη πτέρυγα ποὺ ὀνομάζεται βιβλιοθῆκες, ἀρχεῖα καὶ συλλογές, ὅπως μπαίνει κανεὶς σὲ σκοτεινὸ δωμάτιο κι ἀνοίγει τὰ παντζούρια. Ἔκτοτε, χάρη στὸν Μάνο καὶ τὸ ΕΛΙΑ, ὅ,τι ὀνομάζουμε ἔρευνα δὲν θὰ εἶναι πιὰ αὐτὸ ποὺ ἦταν ἄλλοτε: οὔτε τὸ βλοσυρὸ πορτρέτο τοῦ ὠφελιμιστῆ προγόνου στὸν θάλαμο ἀναμονῆς οὔτε ὁ ἀραχνιασμένος διάδρομος, ποὺ μυρίζει μούχλα καὶ ρουτίνα, ἔξω ἀκριβῶς ἀπὸ τὴν πόρτα ποὺ δὲν ξέρουμε ἂν θ᾽ ἀνοίξει ποτέ. Τὴν ἔννοια τοῦ ἀρχείου ὁ Μάνος τὴν ἀνέσυρε ἀπὸ τὶς ναφθαλίνες, φύσηξε τὴ σκόνη ἀπὸ πάνω της, τῆς ἔδωσε ἀνθρώπινο πρόσωπο καὶ χαμόγελο: τὸ δικό του χαμόγελο.

Ἀνοιχτὸ ἀρχεῖο σημαίνει ἁπλούστατα ἀνθρώπους ἀνοιχτοὺς στὴν περιπέτεια τῆς γνώσης· καὶ ὁ δροσερὸς ἀέρας ποὺ μπαίνει ἀπὸ τὸ παράθυρο ποὺ ἄνοιξε ὁ Μάνος φυσάει ἀκόμα στὰ χαρτιά μας, τὰ βιβλία μας καὶ τὴν καρδιά μας καὶ ἀλλάζει ὅλο καὶ πιὸ ἀποφασιστικὰ τοὺς τρόπους καὶ τὰ μέσα μὲ τὰ ὁποῖα παράγεται ἡ παιδεία στὴ χώρα μας. Πρόκειται γιὰ μιὰ διαδικασία πραγματικοῦ ἐκδημοκρατισμοῦ τῆς γνώσης, ποὺ ὀφείλουμε, μὲ κάθε τρόπο, νὰ τὴ συνεχίσουμε. Δύσκολη κληρονομιά, ποὺ τὴν ἀναδεχόμαστε μὲ ἀγάπη καὶ μ᾽ εὐγνωμοσύνη.

Γιὰ τὰ θέματα αὐτά, ὡστόσο, θὰ σᾶς μιλήσουν ἁρμοδιότεροι ἐμοῦ: ὅσοι βοήθησαν, μὲ τὸν ἕνα ἢ τὸν ἄλλον τρόπο, τὸ ΕΛΙΑ στὸ δύσκολο ἔργο τῆς συλλογῆς καὶ τῆς ὀργάνωσης τῶν συλλογῶν του καὶ ὅσοι ἀναδίφησαν καὶ ἀξιοποίησαν τὰ ἀρχεῖα του, εἴτε οἱ ἴδιοι κατὰ τὴν ἐκπόνηση ἐρευνητικοῦ ἔργου εἴτε, σὲ ὡριμότερη ἠλικία, ἐνθαρρύνοντας τοὺς φοιτητές τους καὶ δείχνοντάς τους τὸ δρόμο τῆς ἀρχειακῆς ἔρευνας. Ἐκφράζω καὶ ἀπὸ αὐτὴ τὴ θέση τὶς εὐχαριστίες μας ὅλων μας στὸ ΜΙΕΤ πρὸς τοὺς ὁμιλητές, ποὺ μᾶς τιμοῦν μὲ τὴν παρουσία τους καὶ προθύμως ἀνταποκρίθηκαν σὲ μιὰ πρόσκληση, ἡ ὁποία ἦταν ἄν ὄχι τῆς τελευταίας πάντως τῆς προτελευταίας στιγμῆς.

Πρῶτον ὁμιλητή, ὅπως στὴν πρόσκληση ποὺ λάβατε, εἴχαμε προγραμματίσει τὸν κ. Εὐάγγελο Βενιζέλο. Ὁ κ. Βενιζέλος κατέχει ἀσφαλῶς τιμητικὴ θέση μεταξὺ τῶν εὐεργετῶν τοῦ ΕΛΙΑ. Ὡς Ὑπουργὸς Πολιτισμοῦ, τὸ βοήθησε καὶ τὸ στήριξε γενναιόδωρα καὶ πολλαπλῶς, καὶ κατὰ τὴν πρώτη καὶ κατὰ τὴ δεύτερη θητεία του στὸ Ὑπουργεῖο, φροντίζοντας μάλιστα νὰ στεγαστεῖ καὶ νὰ ἑδραιωθεῖ τὸ παράρτημα τοῦ ΕΛΙΑ στὴ Θεσσαλονίκη, τὸ ὁποῖο ἔχει παραγάγει μέχρι σήμερα σπουδαῖο ἔργο στὴ συλλογὴ ἱστορικῶν καὶ λογοτεχνικῶν ἀρχείων ποὺ ἀφοροῦν τὴ βόρεια Ἑλλάδα. Ὁ κ. Βενιζέλος ζητεῖ νὰ τὸν συγχωρήσετε, καθότι χρειάστηκε, δυστυχῶς, νὰ τιμήσει καὶ μιὰ ἄλλη, πανεπιστημιακὴ ὑποχρέωσή του ποὺ ἀνέκυψε ἐκτάκτως, καὶ θὰ εἶναι μαζί μας ἀργότερα γιὰ νὰ κλείσει, ὡς ὁμιλητής, τὴ βραδιά.

Θὰ μιλήσει πρῶτος ὁ κ. Μίλτος Πεχλιβάνος, Καθηγητὴς Νεοελληνικῶν Σπουδῶν στὸ Freie Universität τοῦ Βερολίνου, θ᾽ ἀκολουθήσει ἡ κυρία Ἔρη Σταυροπούλου, Ὁμότιμη Καθηγήτρια Νεοελληνικῆς φιλολογίας στὸ ΕΚΠΑ, κατόπιν ἡ κυρία Χριστίνα Ντουνιᾶ, Καθηγήτρια Νεοελληνικῆς Φιλολογίας ἐπίσης στὸ Πανεπιστήμιο Ἀθηνῶν, καὶ ὁ κ. Δημήτρης Πόρτολος, Ἱστορικὸς καὶ συνιδρυτὴς τοῦ ΕΛΙΑ.

Τὸ δύσκολο ρόλο τοῦ συντονιστῆ τῆς βραδιᾶς ἀνέλαβε ἐκθύμως ὁ κ. Γιάννης Παπαθεοδώρου, τὸν ὁποῖον ἐπίσης εὐχαριστῶ θερμά.

* * *

Ο Διονύσης Καψάλης είναι διευθυντής του Μορφωτικού Ιδρύματος Εθνικής Τραπέζης.

* Το κείμενο εκφωνήθηκε στις 1/12/2019, στο Αμφιθέατρο του Ιδρύματος Βασίλη & Ελίζας Γουλανδρή, στην εκδήλωση με τίτλο «Βραδιά αφιερωμένη στη μνήμη του Μάνου Χαριτάτου», με αφορμή τα 10 χρόνια από την ενσωμάτωση του Ελληνικού Λογοτεχνικού και Ιστορικού Αρχείου  στο Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης.